Ben Knapen - woensdag 24 juni 2009 Helden van deze tijd

Helmut Schmidt is de negentig gepasseerd. Hij is nu nog verreweg de meest bewonderde Duitse politicus (in ruste), schreef recentelijk nog een prachtboek en bestseller in zijn land (Ausser Dienst). Je waant je op zijn werkkamer in het gebouw van Die Zeit in een tijdmachine. Daar zit hij, omgeven door boeken in een dikke rookwalm, want de ene mentholsigaret na de andere gaat aan. Ook zijn secretaresse op de kamer ernaast zorgt voor een eigen mistbank van nicotine. Hier wordt op kantoor stevig gerookt.

Maar het is niet alleen en niet zozeer die mistbank die je een kwart eeuw of meer terugwerpt in de tijd. Het is ook het type politicus. Schmidt doceert over de wereldeconomie, over risico's en kansen. Hij was nauw betrokken bij de opbouw van de Europese Unie, stond aan de wieg van de euro. Maar bovenal is hij een van die laatste representanten van een type bestuurder en staatsman dat in deze tijd en in dit deel van de wereld zo gemakkelijk niet meer komt bovendrijven. Zijn generatie is door nazidictatuur en oorlogservaring gevormd. Het idee om een fatsoenlijke samenleving op te bouwen, kreeg daarmee bij hen een soort authenticiteit die te midden van politieke spelletjes en trivia uiteindelijk altijd zichtbaar bleef. Het verleden was herinnering en duurzame prikkel tegelijk.

Politieke leiders anno 2009 zullen ook beweren dat ze gedreven worden door de ambitie er een betere samenleving van te maken. Zij missen de schade en schande van een oorlogsjeugd, en op een of andere manier moeten ze altijd wat meer hun best doen om te bewijzen dat ze meer voor de samenleving dan voor zichzelf werken.

Maar misschien is dat nog maar het geringste ongemak van politiek leiderschap in deze tijd. Belangrijker is dat heel andere eisen worden gesteld aan politieke leiders en dat de gehele enscenering een heel ander type aantrekt. In onze amusementsdemocratieën moeten politici onderhoudend zijn, aangenaam, vriendelijk. Je krijgt ze via de media elke dag thuis op bezoek en daar past geen chagrijn bij. Natuurlijk, een politicus mag omwille van de authenticiteit weleens boos worden, maar niet te vaak, en niet te lang. Bovendien moet een moderne staatsman niet te veel over de complexiteit van de samenleving zeuren, want dat verveelt erg gauw. Wie het niet in oneliners kan zeggen is ‘niet meer van deze tijd', zo heet het. En is er een grotere diskwalificatie denkbaar dan ‘niet meer van deze tijd' te zijn?

De enscenering van het moderne politieke bedrijf is voor heel andere types onweerstaanbaar dan vroeger het geval was. Politiek is een van de routes om bekend te worden, ja zelfs beroemd. Het is een podium. Ook narcistische gretigheid kan er een uitweg vinden.

Als politici struikelen, moet het nu veelal in deze hoek worden gezocht. Tony Blair was een fameus voorbeeld. Wie de memoires van de Britse ambassadeur in Washington, Sir Christopher Meyer erop naleest (DC Confidential), ontwaart een geniale Amerikaanse regie om Blairs narcisme zo vakkundig tot in alle haarvaten te voeden dat hij trouw bondgenoot in Irak moest worden en blijven. Zijn opvolger Gordon Brown was vanaf de eerste dag bezeten van een verlangen naar gloriemomenten. Toen de financiële crisis hem als een geschenk in de schoot werd geworpen, bleek hij met zijn staf voornamelijk in de weer om het ene na het andere staatsmanmoment te creëren: live voor zoveel mogelijk camera's met wederom een aankondiging, een maatregel, een observatie. Is het vreemd dat een paar weken geleden in zijn auto een make-up set werd aangetroffen met schoonheidsproducten van Clinique, inclusief gebruiksaanwijzing (‘alsof je een muur verft, over het hele gezicht') en Guerlain (‘poeder, terracotta, over het hele gezicht').

Als de Franse president Sarkozy nog eens uit de bocht vliegt, dan zal het vermoedelijk in dezelfde hoek te zoeken zijn: een onbedwingbaar schijnactivisme met veel beeld en geluid, waaraan alles en iedereen ondergeschikt wordt gemaakt (klik voor de aardigheid eens naar zijn entree in Versailles van eergisteren). Het moderne politieke bedrijf oefent op dit type persoonlijkheid een onweerstaanbare aantrekkingskracht uit. Italië heeft het onovertroffen talent om zulke trends de vorm van een pastiche mee te geven: het haar geverfd, het gezicht gelift, met topless jonge meiden in een villa en elke dag compassie met de slachtoffers van de aardbeving live op tv. Starring Berlusconi - amusementsdemocratie totdat het niet leuk meer is.

Curieus genoeg lijkt de redenering voor president Obama niet op te gaan. Hij bevestigt nu al maandenlang het beeld dat hij gedreven wordt door een missie, die meer ten behoeve van de samenleving dan van Obama bedoeld is. Wellicht hangt het samen met zijn uitzonderlijke jeugd en achtergrond, misschien met de macht van Amerika. Een paar weken geleden zei hij nota bene het volgende: „Het Amerikaanse volk duldt niet alleen uitleg en complexiteit, maar verlangt er ook naar. (...) Een van de grootste fouten in Washington was het idee dat je de dingen voor het publiek moet versimpelen."

Voor zover hij het meent - en daar heeft het alle schijn van - staat het haaks op de trends van de amusementsdemocratie.

Blijft de vraag waarom een negentigjarige ex-bondskanselier zo razend populair is gebleven in zijn land. Terwijl hij zijn publiek voornamelijk trakteert op ‘uitleg en complexiteit'?

Een vermoeden: het is heimwee naar gezag en dienstbaarheid nu zoveel helden van onze tijd raften op de mediagolven van heisa en high life.

Deze column is integraal overgenomen van de website van NRC Handelsblad